Michael Harding o pigmentach farb olejnych.

Luty 11, 2010

Pigmenty w artystycznych farbach olejnych.

Farbę olejną możemy rozpatrywać jako dwuskładnikowy materiał, gdzie olej jest klejem spajającym cząstki pigmentu. Pigment z kolei nadaje farbie pożądany kolor. Dlatego musi spełnić kilka istotnych warunków:

  • musi być dostatecznie odporny na światło (np. znacznie bardziej niż to wymagane w farbach budowlanych)
  • nie może być rozpuszczalny w terpentynie czy innych rozpuszczalnikach
  • musi mieć odpowiednie pH w stosunku do użytego z nim oleju aby zapewnić stabilność chemiczną farby (blaknięcie, zmiany koloru)
  • nie może w normalnych warunkach wchodzić w reakcje chemiczne z innymi pigmentami użytymi w palecie.

Wobec tego przy produkcji artystycznych farb olejnych dobór pigmentów pod kątem ich charakterystyki staje się kluczowy dla jakości farb.

Mówiąc ogólnie możemy podzielić pigmenty na dwie grupy : organiczne i nieorganiczne.

Pigmenty nieorganiczne.

Naturalne.

Ta grupa pigmentów nie jest wytwarzana z surowców roślinnych czy zwierzęcych. Część z nich pozyskiwana była z ziemi i skał ucieranych następnie na pył. Dziś, w nowoczesnym świecie możemy nadal ucierać minerały w moździerzu ale efekt nie będzie zachwycający. Taki pigment nie jest stabilny i zawiera wiele zanieczyszczeń, które nie pozostają bez wpływu na trwałość koloru.

Mówiąc szczerze jako artysta malarz miałem z  takimi pigmentami wiele problemów i staram się unikać ich jeśli to możliwe. Ale niektóre z nich nie mają żadnych zamienników – na przykład sienna naturalna czy zielona ziemia (terre verte). Szczególnie ten drugi pigment jest bardzo stabilny. Z kolei naturalna sienna zawiera wolne rodniki, które potencjalnie mogą reagować z innymi substancjami i wytrącać się w postaci osadu. Warto o tym pamiętać.

Wytwarzane.

Przez tysiące lat wytwarzając farbę starano się uzyskać stabilne pigmenty z wykorzystaniem procesów chemicznych prowadzących do uzyskania tych samych substancji jednak o wysokiej jednorodności. Dobrym przykładem może być węglan ołowiu, który występuje w przyrodzie ale od wieków wytwarzano go sztucznie aby uzyskać unikalną biel ołowiową. W rzeczywistości większość  „kolorów ziemi”  to mieszanki tlenku żelaza z solami magnezu czy manganu i współczesna technologia chemiczna pozwala na wytwarzanie tych związków w formie czystej i jednorodnej.

W miarę rozwoju wiedzy chemicznej kolejne związki metali znajdowały zastosowanie przy wytwarzaniu pigmentów.

Między 1780 a 1900 chemicy stopniowo odkrywali, że związki cynku, chromu, kobaltu, magnezu, tytanu i przede wszystkim kadmu mogą stanowić bazę do produkcji najmocniejszych i najtrwalszych pigmentów jakie współcześnie można znaleźć w palecie farb olejnych. Moim zdaniem produkowane pigmenty nieorganiczne są idealne do produkcji farb. Są tu oczywiście pewne wyjątki jak np chromiany ołowiu, których produkcję zarzucono ze względu na tendencję do ciemnienia w połączeniu z innymi pigmentami.

Pigmenty organiczne.

Pigmenty organiczne wytwarzane są z surowców pochodzenia roślinnego i zwierzęcego.  Możemy je – analogicznie do nieorganicznych – podzielić na takie, których pochodzenie jest naturalne oraz syntetyczne. Pierwsze z nich uzyskiwało się poprzez rozdrobnienie materiału roślinnego ( np idnygo, kraplak etc ).  Dziś ze względu na niestabilność uzyskanego pigmentu używa się ich tylko w wyjątkowych sutyacjach (np w pracach konserwatorskich).  Do dziś używa się już chyba tylko pigmentu uzyskiwanego ze zwierzęcych kości w kolorze Ivory Black.

Nieco inaczej rzecz ma się z syntetycznymi barwnikami organicznymi.  Pochodzenie tych pigmentów ma swój początek w przekształceniach węglowodorów, które w naturze następowały w roślinach poddanych temperaturze i ciśnieniu przez miliony lat i doprowadziły do powstania ropy naftowej. W XVIII wieku chemicy rozpoczęli eksperymenty ze smołą węglową by uzyskać z niej czerwone pigmenty. Jednak wyniki były niezadowalające – pigmenty okazały się nietrwałe, co widać na niektórych portretach Joshuy Reynoldsa. Przez wiek XIX powstawały kolejne farby oparte na pigmentach uzyskanych ze smoły węglowej jednak ich trwałość rzadko przekraczała 5 – 10 lat i aż do lat 30. XX wieku ich reputacja była bardzo niska. Dopiero dwadzieścia lat później uzyskano syntetycznie pigmenty : karmin ( Alizarin Crimson) oraz błękit i zieleń ftalową.

Wprowadzenie ujednoliconych testów odporności na światło przez American Society of Testing and Manufactures zbiegło się w czasie z dynamicznym rozwojem przemysłu syntetycznego w końcu lat 50.  Ostatnie pięćdziesiąt lat przyniosło dynamiczny rozwój technologii pozwalającej na uzyskiwanie wspaniałych barw, odpornych na działanie światła, o nazwach, których czasem nie sposób powtórzyć.

Paleta dostępnych kolorów nigdy nie była tak szeroka jak dziś. Produkując farby, które Chris Ofili nazwał „pięknie prawdziwymi” staram się wykorzystać wszystkie zdobycze nowoczesnej chemii. Nie zajmuję się kopiowaniem starych metod. Niestety niektórzy producenci starają się pozostać przy dotychczasowych technologiach, co odbywa się kosztem jakości.


Paleta kolorów. Wczoraj i dziś.

Luty 11, 2010

W uzupełnieniu tekstu o pigmentach w farbach olejnych warto przejrzeć paletę kolorów przygotowaną przez Michaela Hardinga. Znajduje się w niej którkie omówienie wszystkich kolorów farb olejnych dostępnych w jego palecie. Krótka charakterystyka obejmuje oznaczenie użytego pigmentu, orientacyją szybkość schnięcia, siłę krycia, odporność na światło, zawartość oleju oraz ewentualną toksyczność.

Zestawienie w języku angielskim.